Cơ chế mua bán điện trực tiếp DPPA: Vẫn còn nhiều vấn đề đặt ra từ hạ tầng đến khung pháp lý

21/05/2021 16:01 (GMT+7)

Thời gian qua, sự việc Công ty Samsung Việt Nam đề xuất tham gia thí điểm cơ chế mua bán điện trực tiếp (cơ chế DPPA) đã thu hút được sự quan tâm của dư luận. DPPA là cơ chế đang được Bộ Công Thương lấy ý kiến, hoàn thiện dự thảo thông tư hướng dẫn để thí điểm. Đây được xem là động thái tích cực để thúc đẩy vận hành thị trường điện cạnh tranh, song cũng đặt ra nhiều vấn đề đáng lưu ý cả về hạ tầng lẫn khung pháp lý.

Cơ chế DPPA đang được Bộ Công thương thí điểm, lấy ý kiến.
Cơ chế DPPA đang được Bộ Công thương thí điểm, lấy ý kiến.

Cơ chế DPPA là gì? Hiểu một cách đơn giản, đó là cơ chế cho phép khách hàng cần dùng điện cho sản xuất công nghiệp tại cấp điện áp từ 22kV trở lên có thể đàm phán, thoả thuận mua điện trực tiếp từ các nhà máy phát điện từ năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời thông qua hợp đồng kỳ hạn. Giao dịch mua bán điện sẽ được thực hiện trực tiếp, vận hành theo quy định thị trường bán buôn điện cạnh tranh của Bộ Công Thương.

Xuất hiện và áp dụng đầu tiên tại Mỹ vào năm 2008 trên cơ sở đề xuất, thúc đẩy các tập đoàn lớn như Google, Apple, Microsoft… có cam kết sử dụng các nguồn năng lượng tái tạo. Đến nay, DPPA đã được áp dụng ở nhiều quốc gia trên thế giới với các cách thức thực hiện khác nhau phù hợp với từng điều kiện cụ thể. Tại Việt Nam, Chương trình thí điểm cơ chế DPPA đã được Chính phủ phê duyệt và dự kiến sẽ được triển khai thí điểm trong giai đoạn 2021 – 2023 với công suất khoảng từ 400 – 1.000 MW, hứa hẹn sẽ tạo bước đột phá trong thị trường điện.

Trở lại với đề xuất của Samsung Việt Nam, nếu được thông qua, đây sẽ là tiền đề để Việt Nam triển khai mô hình mua bán điện trực tiếp, phù hợp với tiến trình thị trường hóa điện lực mà Chính phủ và Bộ Công thương đang xây dựng. Theo hình thức này, ngay trong giai đoạn đầu, các bên đã có thể truyền tải trực tiếp từ chỗ sản xuất, xây dựng đường dây đến tận nơi tiêu thụ, không cần bán qua bên trung gian là EVN như hiện nay. Đồng thời với cơ chế DPPA, đơn vị sản xuất điện có thể yên tâm vì chủ động cơ cấu được sản lượng dựa vào đo đếm nhu cầu và thương lượng với khách hàng, có bao nhiêu, tiêu thụ hết bấy nhiêu, không bị động dựa vào khả năng truyền tải của EVN mà phải giảm hoặc thậm chí phải ngưng sản xuất như tình trạng đã xảy ra trong thời gian qua. Về phía khách hàng, họ được quyền lựa chọn nhà cung cấp phù hợp, lựa chọn nơi cung cấp điện gần nhà máy để giảm chi phí truyền tải và được chủ động thương lượng giá.

Thế nhưng, bên cạnh những lợi ích mạng lại, theo nhiều chuyên gia và doanh nghiệp ngành năng lượng, cơ chế mua bán điện trực tiếp ở Việt Nam vẫn còn nhiều vấn đề đáng lưu ý, cả về hạ tầng lẫn khung pháp lý. Mặc dù Bộ Công Thương đã rất nhanh chóng và nỗ lực trong việc đưa ra các cơ chế, dự thảo về thực hiện cơ chế mua bán điện trực tiếp. Nhưng, hiện chúng ta mới chỉ có các cơ chế về mua bán điện mà chưa đề cập đến vấn đề mang tính gốc rễ hơn, như hạ tầng, đường dây truyền tải điện và cơ chế thương thảo giá mua bán điện cụ thể. Đặc biệt chưa đưa ra được mức giá sàn để thương thảo giữa các bên, trong khi đó, giá mua điện giữa các nhà máy nằm trong quy hoạch và ngoài quy hoạch là không đồng nhất với nhau. Bên cạnh đó, điểm tồn tại lớn hiện nay là quá tải lưới điện khiến nguồn điện mặt trời không thể huy động được. Nếu thực hiện cơ chế DPPA thì việc này vẫn không thể giải quyết được, thậm chí khi mua bán trực tiếp sẽ gia tăng thêm nhiệm vụ điều tiết điện trên thị trường cạnh tranh.

Một điểm đáng chú ý, đó là cách hiểu “không phải thông qua EVN” thực tế là không chính xác. Bởi cơ chế DPPA sẽ không thể vận hành nếu thiếu sự tham gia của EVN, vì không có EVN sẽ không thể truyền tải được. Điểm khác biệt ở đây là việc EVN và các công ty thành viên sẽ đóng vai trò nhà cung ứng dịch vụ thay vì là “người bao tiêu sản phẩm điện lực”. Chúng ta không thể xóa bỏ vai trò của EVN trong cơ chế DPPA, bởi Hệ thống truyền tải điện quốc gia mang tính xương sống, huyết mạch của hệ thống điện quốc gia, đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, nên quá trình đầu tư và quản lý vận hành hệ thống này cần phải tuân thủ các tiêu chuẩn, quy trình quy định nghiêm ngặt, chặt chẽ để đảm bảo chất lượng, tính đồng bộ về thiết bị, ghép nối và đảm bảo an toàn, tin cậy trong quản lý vận hành. Việc đầu tư không đảm bảo chất lượng, dẫn tới sự cố trên hệ thống truyền tải điện quốc gia sẽ gây ảnh hưởng đến cấp điện, đe dọa trực tiếp tới an ninh năng lượng và an ninh quốc gia. Do vậy, hệ thống truyền tải điện quốc gia được Nhà nước giao cho EVN độc quyền trong cả đầu tư lẫn quản lý vận hành như quy định của Luật Điện lực hiện nay.

Từ những phân tích trên cho thấy mặc dù cơ chế này hấp dẫn với các nhà đầu tư và khách hàng mua điện lớn và phù hợp các cấu trúc thị trường điện hiện hành trong tương lai nhưng cần rà soát kỹ hơn về pháp lý, bổ sung các quy định liên quan đến quản lý ngành. Hiện tại cơ chế DPPA mới bước vào giai đoạn triển khai thí điểm nên chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng rằng, sau giai đoạn này, các cơ quan ban ngành sẽ có những đánh giá và hoàn thiện cơ chế để DPPA thực sự trở thành bước đột phá trong thị trường điện năng lượng tái tạo nói riêng, thị trường điện Việt Nam nói chung.

Diệu Hương